हॉटेल किंवा रेस्टॉरंटमध्ये मिळणाऱ्या चपाती, रोटी किंवा इतर सुट्या खाद्यपदार्थांवर वजनाबाबत कोणताही कठोर कायदेशीर नियम लागू होत नाही. पण काही शासकिय योजनांसाठी पदार्थांचे वजन हे फिक्स करण्यात आलं आहे.
जसं की, रोटी/चपाती हा Loose Food / Unpackaged Food मध्ये येतो. त्यामुळे Legal Metrology Act किंवा FSSAI ने वजन fix केलेले नाही. हॉटेलने 20 ग्रॅमची चपाती दिली तरी त्यावर कारवाई करता येणार नाही. • हा कायदा प्रामुख्याने पॅकेज्ड वस्तूंसाठीच (Pre-packed Commodities) लागू होतो.

रेस्टॉरंटमध्ये बनवली जाणारी रोटी ही थेट ग्राहकासमोर सुटी  जाते, तर मेनू कार्डमध्ये त्याची किंमत लिहिलेली असणं बंधनकारक.

तसेच ज्या वस्तूंवर सीलबंद पॅकिंग असते, त्यावर वजन आणि किंमत छापणे बंधनकारक असते. रेस्टॉरंटमध्ये बनवली जाणारी रोटी ही थेट ग्राहकासमोर सुटी म्हणजे Unpackaged दिली जात असल्याने या कायद्याच्या वजनाच्या नियमांत ती बसत नाही. म्हणजे हॉटेलने २० ग्रॅमची रोटी दिली किंवा ५० ग्रॅमची, यावर कोणतीही कायदेशीर कारवाई होऊ शकत नाही, कारण अन्न सेवा क्षेत्रात पदार्थाचे वजन नव्हे, तर ‘प्रति नग’ किंवा ‘प्रति प्लेट’ यानुसार किंमत आकारण्याची मुभा असते.फक्त मेनू कार्डमध्ये त्याची किंमत लिहिलेली असणं बंधनकारक.

शासकीय योजनांसाठी याबाबतीत वजन ठराविकच

बाजारात सर्वसाधारण पद्धत एक अशी असते, उदा. एक कच्चा गोळा 30 ते 40 ग्रॅमचा असतो. तोच गोळा म्हणजेच चपाती भाजल्यानंतर तिचे वजन 25 ते 35 ग्रॅमच होते. त्यामुळे याबाबत कठोर नियम लागू नाही.

पण शासकीय योजनांसाठी याबाबतीत वजन ठराविकच आहे. त्यात नियमानुसार कोणताही बदल होणार नाही.

मध्यान्ह भोजन (Mid Day Meal)
यात एका चपातीसाठी 50 ग्रॅम गव्हाचे पीठ वापरणे बंधनकारक. त्यामुळे तयार चपाती साधारण 45 ग्रॅम वजनाची होते.

तुरुंग नियमावली (Jail Manual – महाराष्ट्र), नियमांनुसार कैद्यांना दिल्या जाणाऱ्या एका चपाती कशी दिली जाते?

कैद्याला दिली जाणारी चपाती 60 ग्रॅम पीठाची असावी. महाराष्ट्र तुरुंग नियमावली आणि अंगणवाडी किंवा आश्रमशाळांसाठीचे सरकारी निर्णय (GR) या दोन्ही ठिकाणी लाभार्थ्यांच्या वयानुसार आणि गरजेनुसार आहाराचे विशिष्ट निकष ठरवून दिलेले आहेत. नियमांनुसार कैद्यांना दिल्या जाणाऱ्या एका चपातीसाठी ६० ग्रॅम पीठाचा निकष ठरवला गेला आहे.

अंगणवाडी, आश्रमशाळा

अंगणवाडी किंवा आश्रमशाळांमध्ये 40 ते 50 ग्रॅमची चपाती देण्याचा GR आहे. कारण अंगणवाडीत लहान मुले शक्यतो ६ वर्षे वयाखालील असतात. आणि आश्रमशाळेत शाळकरी मुले असतात. लहान मुलांची पचनक्षमता आणि अन्नाची गरज कमी असते. त्यामुळे त्यांच्या वयाला योग्य ठरेल अशा वजनाची चपाती आणि पोषणमूल्य आहार पत्रकात समाविष्ट केले जाते.

तुम्हाला जर हॉटेलमध्ये खूपच छोटी रोटी मिळत असेल तर काय कराल?

बिलावर वजन,नग लिहिले नसेल तर ग्राहक मंचात तक्रार करू शकता. पण वजन कमी आहे म्हणून FSSAI केस होत नाही, कारण तो फसवणुकीचा प्रकार मानला जातो, कारण ते अन्न भेसळयुक्त असण्याचा प्रकार नाही.

वेटर किंवा मॅनेजरकडे तक्रार करा: सर्वात आधी अत्यंत नम्रपणे वेटर किंवा हॉटेलच्या मॅनेजरला बोलवा. त्यांना सांगा की रोटीचा आकार नेहमीपेक्षा किंवा किंमतीच्या मानाने
खूपच लहान आहे. अनेकदा चांगल्या हॉटेल्समध्ये ते ही चूक मान्य करतात आणि दुसरी मोठी रोटी आणून देतात किंवा त्याचे पैसे आकारत नाहीत.

मेन्यू कार्ड तपासा: काही हॉटेल्समध्ये ‘मिनी रोटी’ किंवा ‘फुलका’ असे पर्याय असतात, ज्यांचा आकार लहानच असतो. तुम्ही चुकून असा काही पर्याय ऑर्डर केला नाही ना, याची खात्री करा.

बिल देताना सवलत मागा: जर त्यांनी दुसरी रोटी देण्यास नकार दिला, तर बिल भरताना मॅनेजरला आकारानुसार किंमत कमी करण्याची (Discount) विनंती करा

पुढील ऑर्डर विचारून द्या: जर तुम्हाला आणखी रोट्या मागवायच्या असतील, तर वेटरला आधीच विचारून घ्या की रोट्यांचा आकार मोठा असेल का. गरज पडल्यास
रिव्ह्यू द्या, जर हॉटेल प्रशासनाने तुमच्या तक्रारीकडे दुर्लक्ष केले, तर तुम्ही ‘Google Maps’ किंवा ‘Zomato’ वर त्या हॉटेलला कमी रेटिंग देऊन तुमचा अनुभव लिहू शकता, जेणेकरून इतर ग्राहकांना याची माहिती मिळेल.