भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणने ने दारू बनवणाऱ्या अनेक कंपन्यांविरुद्ध कारवाई सुरू केली आहे. या कारवाईत त्यांनी काही लोकप्रिय ब्रँड्स बॅन करण्याचा निर्णय घेतल्याचं म्हटलं जात आहे. जसं की,या कारवाईमध्ये ओल्ड मॉन्क, मॅकडॉवेल्स, बॅगपाइपर, रॉयल चॅलेंज आणि अँटीक्विटी ब्ल्यू या ब्रँड्सच्या काही उत्पादनांचा समावेश आहे. या कंपन्यांवर आरोप आहे की त्यांनी या उत्पादनांबाबत नियमभंगाच्या आरोपांवर कारवाई केली आहे.

FSSAIच्या कारवाई मागील नेमकं कारण?

FSSAI च्या तपासात काही उत्पादकांनी रम आणि व्हिस्कीला नैसर्गिकरीत्या परिपक्व झाल्यासारखा स्वाद आणि सुगंध मिळावा यासाठी कृत्रिम अथवा “Nature Identical” फ्लेवरिंगचा वापर केल्याचा आरोप करण्यात आला आहे.

एका अहवालानुसार, फूड रेग्युलेटरने सांगितले की तपासणी आणि लॅब टेस्टिंगमध्ये आढळले की काही कंपन्या रम आणि व्हिस्कीमध्ये बाहेरील फ्लेवर मिसळत होत्या. नियमांनुसार त्यांना कच्चा माल, फर्मेंटेशन, डिस्टिलेशन आणि मॅच्युरेशन याद्वारे नैसर्गिकरित्या चव आणि सुगंध विकसित होऊ द्यावा लागतो.

स्टँडर्ड रम किंवा व्हिस्कीच्या नावाने ग्राहकांची फसवणूक 

FSSAI चे म्हणणे आहे की अशी उत्पादने स्टँडर्ड रम किंवा व्हिस्की म्हणून विकली जात आहेत. तर ती मुख्यतः न्यूट्रल अल्कोहोल किंवा एक्स्ट्रा न्यूट्रल अल्कोहोलपासून बनलेली असतात. त्यात पेयांची खरी चव नसते. अथॉरिटीने सांगितले की या उत्पादनांना रम-फ्लेव्हर्ड स्पिरिट किंवा व्हिस्की-फ्लेव्हर्ड स्पिरिट म्हणून लेबल केले जावे जेणेकरून त्यांची खरी ओळख कळेल.

तसेच अथॉरिटीने एका निवेदनात म्हटले आहे की, “काही कंपन्या बाहेरील फ्लेवर मिसळतात जे उत्पादनाच्या खऱ्या सुगंध आणि चवीची नक्कल करतात. कंपन्या नंतर ते स्टँडर्ड उत्पादन म्हणून विकतात, ज्यामुळे ग्राहकांची दिशाभूल होते. कंपन्या नैसर्गिकरित्या चव विकसित करण्यासाठी माल्ट किंवा द्राक्षांसारख्या बेस मटेरियलचा वापर करत नाहीत. या कंपन्या मुख्यतः स्पिरिट/न्यूट्रल अल्कोहोलचा वापर करतात. त्यात कोणतीही खास चव नसते आणि म्हणून फ्लेवर मिसळतात.”

ग्राहकांची दिशाभूल?

FSSAI ने सांगितले की अशी उत्पादने केवळ निकृष्ट दर्जाचीच नसतात तर स्टँडर्ड श्रेणीच्या नावांचा वापर करून ती चुकीच्या पद्धतीने विकली जातात. रम-फ्लेव्हर्ड स्पिरिट किंवा व्हिस्की-फ्लेव्हर्ड स्पिरिट इत्यादी म्हणून ओळखले जातात. तसेच पॅकमध्ये उत्पादनाच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल कोणतीही माहिती दिली जात नाही.

रेग्युलेटरने ओल्ड माँक XXX रमच्या एका प्रकारावर ‘७ इयर्स ओल्ड ब्लेंडेड’ हा दावाही दिशाभूल करणारा असल्याचे आढळल्याचे सांगितले. तपासणीत आढळले की या रमचा मुख्य घटक न्यूट्रल स्पिरिट आहे, तर मॅच्युर रम स्पिरिट त्याचा फारच छोटा भाग आहे. तपासणीच्या निकालांनुसार तो ५% पेक्षाही कमी आढळला. हे स्पष्टपणे नियमांचे उल्लंघन आहे.

बॅन करण्यात आलेले ब्रँड्स

ओल्ड मॉन्क -काही व्हेरियंट्स
मॅकडॉवेल्स
बॅगपाइपर
रॉयल चॅलेंज
अँटिक्विटी ब्लू व्हिस्की
ओल्ड कास्क डीलक्स XXX रम
असोसिएटेड अल्कोहोल अँड ब्रुअरीजच्या सेंट्रल प्रोव्हिन्स व्हिस्की

FSSAI ने नोंदवलेले प्रमुख आक्षेप

विक्रीस मनाई केलेली काही उत्पादने सुमार दर्जाची तसेच दिशाभूल करणारी असल्याचा आरोप.
रम किंवा व्हिस्की मूळ घटकांऐवजी फ्लेवरिंगच्या साहाय्याने तयार केल्याचा आक्षेप.
कृत्रिम फ्लेवरिंगमुळे उत्पादनाची मूळ चव आणि सुगंध बदलल्याचे निरीक्षण.
मोलेससपासून रम किंवा माल्टपासून व्हिस्की तयार करण्याऐवजी फ्लेवरिंग वापरल्याने मूळ वैशिष्ट्यांवर परिणाम झाल्याचा दावा.
उत्पादन कोणत्या घटकांपासून तयार केले आहे, याचा स्पष्ट उल्लेख लेबलवर नाही
अशी उत्पादने “Rum Flavoured Spirit” किंवा “Whisky Flavoured Spirit” या स्वरूपात विक्रीस ठेवणे अपेक्षित असल्याचे नमूद.

कंपन्यांची भूमिका काय आहे?

या कारवाईनंतर संबंधित उत्पादनांची विक्री काही ठिकाणी तात्पुरती थांबवली जाऊ शकते. अंतिम न्यायालयीन किंवा नियामक निर्णय येईपर्यंत परिस्थितीत बदल होण्याची शक्यता आहे.

दरम्यान, संबंधित कंपन्यांनी आपण नियमांचे पालन केल्याचा दावा केला असून काही कंपन्यांनी या निर्णयाविरोधात न्यायालयात दाद मागितली आहे. त्यांच्या मते हा वाद उत्पादनाच्या सुरक्षिततेपेक्षा नियमांच्या व्याख्येशी संबंधित आहे.